Nội dung chính
Sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ nằm ở quy tắc ngữ pháp mà còn ở khả năng thích nghi linh hoạt, giúp chúng ta khám phá những điều “lạ mà quen” trong giao tiếp hàng ngày.
Trong một buổi giao lưu đầy cảm hứng tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các tác giả của bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” đã cùng độc giả bóc tách những lớp nghĩa thú vị, những nghịch lý đầy mê hoặc và cả những nỗi lo về sự biến đổi của ngôn ngữ trong bối cảnh hiện đại. Bộ sách do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành, với 14 tựa sách suốt 25 năm qua, không chỉ là tư liệu học thuật mà còn là hành trình chiêm nghiệm về bản sắc dân tộc thông qua lời ăn tiếng nói.
Nghịch lý “Lạ mà Quen”: Khi điều hiển nhiên trở nên bất ngờ
PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả cuốn Đi tìm bản sắc tiếng Việt và Tiếng Việt lạ mà quen, đã đưa ra một góc nhìn đầy thú vị về cách chúng ta sử dụng ngôn ngữ. Có những điều chúng ta dùng hàng ngày đến mức mặc định, nhưng khi dừng lại phân tích, ta chợt nhận ra sự “lạ lùng” trong đó.
Hãy thử đặt câu hỏi: Tại sao từ “phải” lại mặc định là đúng, trong khi “trái” thường được hiểu là sai? Hay những cụm từ như “quá giang”, “lặn lội”, “lặn mất tăm” vốn dĩ thuộc về môi trường nước, nhưng lại được dùng phổ biến khi chúng ta đang đi trên cạn? Ngay cả cách nói “mớm bài”, “bội thực kiến thức” cũng là sự mượn hình ảnh của thực phẩm để diễn đạt quá trình tiếp nhận thông tin.
Theo PGS.TS Trịnh Sâm, những điều “lạ” này khi đi vào quy luật sẽ trở thành “quen”, và khi cái “quen” được nhìn nhận dưới góc độ phản tư, nó lại trở nên “lạ”. Bên cạnh đó, GS.TS Nguyễn Đức Dân nhấn mạnh một đặc trưng quan trọng: Tiếng Việt thường nhấn mạnh vào vế đứng sau. Vì vậy, “Tiếng Việt lạ mà quen” sẽ xoáy sâu vào sự quen thuộc, còn “Tiếng Việt quen mà lạ” lại làm nổi bật sự kỳ thú, khác biệt.
Ngôn ngữ biến đổi: Sự tiến hóa hay sự xuống cấp?
Tiếng Việt là một sinh ngữ, nghĩa là nó luôn vận động và biến đổi theo nhịp sống của xã hội. Việc giới trẻ sử dụng các thuật ngữ như “đu trend”, “drama”, “chill đi” hay dùng “đăng xuất”, “log out” để thay thế cho cái chết không hoàn toàn là điều tiêu cực. Các chuyên gia cho rằng đây là hiện tượng bình thường của sự phát triển ngôn ngữ.
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi nằm ở tư duy phân định ngữ cảnh. PGS.TS Trịnh Sâm cảnh báo rằng việc giao tiếp thoải mái với bạn bè là một chuyện, nhưng tuyệt đối không được đưa những ngôn ngữ này vào bài thi, văn bản hành chính hay giao tiếp đối ngoại. Sự nhầm lẫn về vị thế giao tiếp chính là lỗ hổng lớn trong năng lực ngôn ngữ hiện nay.
Nhà báo Dương Thành Truyền chia sẻ một thực trạng đáng lo ngại hơn: thói quen “giao tiếp bàn phím”. Việc viết không hoa, bỏ dấu câu, lạm dụng tiếng Anh tùy tiện để đạt tốc độ nhanh khi nhắn tin đã hình thành một thói quen nguy hiểm. Hệ lụy là một bộ phận phóng viên, biên tập viên trẻ mất đi sự cẩn trọng trong câu chữ, dẫn đến những bài viết sai trật tự tiếng Việt, tạo ra những diễn đạt “cười ra nước mắt” trên các phương tiện truyền thông.
Giải pháp bảo tồn sự trong sáng của tiếng Việt trong thời đại số
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ cái mới hay cứng nhắc trong quy tắc, mà là sự tỉnh táo trong cách vận dụng. GS.TS Nguyễn Đức Dân khẳng định chúng ta không cần quá lo lắng về tiếng lóng, miễn là người dùng có ý thức về việc bảo tồn giá trị cốt lõi của ngôn ngữ.
Theo PGS.TS Trịnh Sâm, việc bảo tồn cần một chiến lược toàn diện từ vĩ mô đến vi mô: từ việc xây dựng luật ngôn ngữ, chuẩn hóa chính tả cho đến việc hạn chế tình trạng “lạm phát” thuật ngữ. Một ví dụ điển hình là xu hướng dùng từ “hệ sinh thái” một cách vô tội vạ trong giới học thuật, hoặc việc không phân biệt được “i” và “y”, dùng những từ “kêu” nhưng rỗng tuếch, xa rời bản chất sự vật.
Lời kết từ chuyên gia: Để làm chủ ngôn ngữ, mỗi cá nhân cần tự trau dồi năng lực đọc và viết. Việc đọc những bộ sách chuyên sâu như “Tiếng Việt giàu đẹp” không chỉ giúp nâng cao trình độ mà còn khơi gợi tình yêu với tiếng mẹ đẻ. Sự trong sáng của tiếng Việt sẽ được duy trì khi mỗi chúng ta biết gọi đúng tên, viết đúng sự kiện và sử dụng từ ngữ đúng với vị thế của mình.
Bạn nghĩ sao về việc sử dụng tiếng lóng của giới trẻ hiện nay? Liệu đó là sự sáng tạo hay đang làm nghèo đi vốn từ của chúng ta? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận dưới đây!
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Tại sao nói tiếng Việt có những điều “lạ mà quen”?
Đó là những cụm từ chúng ta dùng hàng ngày một cách mặc định (như ‘quá giang’, ‘lặn lội’) nhưng khi phân tích kỹ về nghĩa đen và ngữ cảnh, ta chợt nhận ra sự nghịch lý và thú vị trong cách diễn đạt.
Việc giới trẻ dùng tiếng lóng (như ‘chill’, ‘drama’) có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt?
Việc dùng tiếng lóng là hiện tượng bình thường của sinh ngữ. Nó chỉ trở thành vấn đề khi người dùng không phân biệt được ngữ cảnh (ví dụ: dùng tiếng lóng trong văn bản hành chính, bài thi) hoặc lạm dụng quá mức gây mất chuẩn mực.
Làm thế nào để cải thiện năng lực sử dụng tiếng Việt trong thời đại số?
Cần rèn luyện thói quen viết đúng chính tả, viết hoa và đặt dấu câu đầy đủ ngay cả khi nhắn tin; đồng thời đọc nhiều sách về ngôn ngữ để hiểu sâu hơn về cách dùng từ chính xác và tinh tế.
