Nội dung chính
Việc trùng tu nhà hát cổ Minh Khiêm Đường tại lăng Tự Đức đang trở thành tâm điểm tranh luận về việc bảo tồn tính nguyên gốc hay thay đổi theo tư liệu mới.
Minh Khiêm Đường không chỉ là một công trình kiến trúc đơn thuần, mà còn là nhà hát cổ xưa và duy nhất hiện còn tồn tại trong hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn. Chính vì giá trị độc bản này, quá trình trùng tu vừa qua đã vấp phải nhiều ý kiến trái chiều từ giới nghiên cứu và dư luận, đặt ra bài toán khó về ranh giới giữa phục hồi di tích và làm mới di sản.
Nghi vấn sai lệch yếu tố gốc trong quá trình trùng tu
Điểm nóng gây tranh cãi lớn nhất chính là sự thay đổi cấu trúc tại chái Đông. Theo quan sát thực tế và các ý kiến phản biện, hai cửa lớn tại khu vực này đã bị bịt kín bằng ván gỗ, thay vì duy trì hệ thống 5 ô cửa (gồm hai cửa lớn, hai cửa nhỏ và một cửa giữa) như hiện trạng trước khi hạ giải.
Bên cạnh đó, hệ thống trang trí nhật nguyệt và tinh tú trên trần nhà hát cũng gây xôn xao. Số lượng sao sau khi được vẽ lại đã tăng từ 143 ngôi sao lên tới 183 ngôi sao. Dù đơn vị tư vấn cho biết việc điều chỉnh dựa trên tư liệu ảnh giai đoạn 1920-1929 đã được Cục Di sản văn hóa chấp thuận, nhưng giới chuyên gia vẫn đặt dấu hỏi về cơ sở khoa học và mức độ phù hợp với yếu tố gốc của di tích.
Về mặt công năng, gác nhỏ ở chái Đông cũng là chủ đề thảo luận sôi nổi. Có quan điểm cho rằng đây là “long đình” – nơi vua ngự lãm, nhưng cũng có ý kiến nhận định đây chỉ là không gian sân khấu hoặc khu vực phục vụ nghi lễ sau khi vua băng hà.
Đối thoại giữa nhà nghiên cứu và đơn vị thi công
Ngày 14/4, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã tổ chức buổi đối thoại để làm rõ các vấn đề nêu trên. Tại đây, đơn vị thi công giải trình rằng việc bịt hai cửa lớn ở chái Đông nhằm đưa công trình về trạng thái nguyên bản hơn, vì cho rằng các cửa này có thể chỉ được trổ thêm sau thời vua Tự Đức. Họ cũng lập luận rằng nếu chái Đông là nơi vua ngồi xem hát thì việc có cửa lớn ngay bên dưới sẽ không đảm bảo tính an ninh cho hoàng gia.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những phản biện sắc bén:
- Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa: Theo điển lệ triều Nguyễn, vị trí ngự tọa của vua thường dưới bức hoành phi chính. Do đó, nơi vua xem hát có thể là bục gỗ ở chái Tây, dưới hoành phi “Minh Khiêm Đường”. Hai cửa lớn ở chái Đông có thể chính là lối ra vào của diễn viên tuồng.
- Góc nhìn văn hóa sân khấu: Nhiều ý kiến nhấn mạnh trong sân khấu truyền thống, hai cửa tượng trưng cho “cửa sinh – cửa tử”. Việc loại bỏ chúng cần được xem xét cực kỳ thận trọng để không làm mất đi linh hồn của không gian biểu diễn.
- Nhà nghiên cứu Phạm Đức Thành Dũng: Nhấn mạnh rằng chưa có tài liệu lịch sử nào chứng minh hai cửa lớn không tồn tại, nên việc bịt cửa hiện tại là thiếu cơ sở khoa học vững chắc.
Kết luận: Phải ưu tiên tính nguyên gốc của di sản
Sau khi lắng nghe đa chiều, ông Hoàng Việt Trung – Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã đưa ra kết luận cuối cùng: Công trình chưa nghiệm thu nên hoàn toàn có thể và cần phải điều chỉnh để đảm bảo tính chính xác lịch sử.
Trung tâm yêu cầu Ban quản lý dự án và đơn vị thi công thực hiện các bước sau:
- Khôi phục lại hai cửa lớn tại chái Đông đã bị bịt kín.
- Chỉnh sửa hệ thống chòm sao trên trần theo đúng tư liệu trước khi hạ giải thay vì áp dụng số lượng mới.
Sự việc tại Minh Khiêm Đường là một bài học đắt giá trong công tác bảo tồn di sản: Mọi sự thay đổi phương án dù có dựa trên tư liệu mới đều phải trải qua quy trình thẩm định chặt chẽ và báo cáo kịp thời. Việc thống nhất phương án sau đối thoại là bước đi cần thiết để giữ gìn tối đa giá trị lịch sử, kiến trúc của ngôi nhà hát cổ hiếm hoi còn sót lại tại Việt Nam.
Theo bạn, trong trùng tu di sản, chúng ta nên ưu tiên phục dựng theo tư liệu mới tìm thấy hay giữ nguyên trạng thái hiện hữu của công trình? Hãy để lại ý kiến của bạn phía dưới nhé!